هوشمندسازی دستگاه قضایی یکی از اهداف «سند تحول قضایی» است و در این راستا دادگاههای الکترونیک و دادگاههای علنی برخط در ایران راهاندازی شدهاند. در دادگاه الکترونیک، طرفین و وکلای آنها از طریق اینترنت در جلسه حضور پیدا میکنند و جلسه برای عموم پخش نمیشود. در دادگاه علنی برخط، علاوه بر امکان شرکت آنلاین طرفین، مردم نیز میتوانند جلسات علنی را بهصورت زنده ببینند. این مقاله با استناد به منابع معتبر ایرانی، مراحل شرکت در دادگاههای آنلاین را توضیح میدهد و نکات فنی و حقوقی لازم را ارائه میکند.
دادگاه آنلاین چیست؟
دادگاه آنلاین به جلسات رسیدگی قضایی گفته میشود که با استفاده از سامانههای الکترونیکی قوه قضاییه و ارتباط تصویری (ویدئوکنفرانس) برگزار میشود. در این نوع دادگاه، طرفین دعوا، وکلا و در برخی موارد عموم مردم میتوانند بهصورت برخط در جلسه شرکت یا آن را مشاهده کنند.
در ایران، دادگاههای آنلاین در دو قالب اصلی برگزار میشوند:
- دادگاه الکترونیک (غیرعلنی)
- دادگاه علنی برخط (قابل مشاهده برای عموم)
انواع دادگاه آنلاین در ایران
دادگاه الکترونیک (غیرعلنی)
در دادگاه الکترونیک فقط طرفین پرونده، وکلای آنها و قاضی در جلسه حضور دارند و جلسه برای عموم مردم پخش نمیشود.
ویژگیهای دادگاه الکترونیک
- حضور طرفین بهصورت آنلاین یا حضوری (به انتخاب خودشان یا تعیین قوهقضاییه)
- ارسال ابلاغیه از طریق سامانه ثنا
- نیاز به احراز هویت دیجیتال
- امکان شرکت از داخل یا خارج از کشور
دادگاه علنی برخط (دادگاه آنلاین عمومی)
دادگاه علنی برخط نوعی از دادگاه آنلاین است که با رضایت طرفین و تشخیص قاضی برگزار میشود و عموم مردم میتوانند آن را بهصورت زنده مشاهده کنند.
اهداف دادگاه علنی برخط
- افزایش شفافیت قضایی
- ارتقای سواد حقوقی جامعه
- نظارت عمومی بر فرآیند دادرسی
این دادگاهها از طریق سامانههای رسمی قوه قضاییه مانند eadl.ir، اسکایروم و در برخی موارد آپارات پخش میشوند.
| نوع | توضیح کوتاه |
|---|---|
| دادگاه الکترونیک (جلسه غیر علنی) | جلساتی که دو طرف یا وکلای آنها بهصورت آنلاین حضور دارند اما برای مردم پخش نمیشود. پس از ارسال ابلاغیه، طرفین ظرف ۲۴ ساعت باید لینک جلسه را در سامانه عدل ایران باز کرده و نحوه حضور خود را مشخص کنند. |
| دادگاه علنی برخط | جلساتی که با اعلام رضایت طرفین و تشخیص قاضی، علاوه بر حضور آنلاین طرفین، برای عموم مردم از طریق سامانههای رسمی پخش میشود. مردم با مراجعه به سامانه eadl.ir یا سایت دادگستری استان میتوانند در اتاقهای مجازی حضور یابند. |
راهنمای درخواست برگزاری جلسه آنلاین دادگاه
برگزاری جلسه رسیدگی بهصورت دادگاه آنلاین یا تلفنی یک قاعده عمومی نیست و طرفین دعوا حق مطلق یا همیشگی برای مطالبه آن ندارند. این امکان صرفاً در شرایط خاص و استثنایی مانند بُعد مسافت، بیماری، شرایط اضطراری یا ملاحظات خاص دادرسی و فقط با صلاحدید قاضی رسیدگیکننده و در چارچوب سیاستها و دستورالعملهای قوه قضاییه قابل بررسی است. بنابراین بهصورت کلی و برای همه پروندهها نمیتوان درخواست برگزاری جلسه آنلاین دادگاه را مطرح کرد.
از نظر مبانی قانونی، هرگونه درخواست برگزاری جلسه آنلاین باید مستند به قانون آیین دادرسی مدنی یا کیفری و دستورالعملهای مصوب قوه قضاییه باشد. قاضی اختیار کامل دارد که با توجه به نوع پرونده، حق دفاع طرفین، امکان احراز هویت و حفظ محرمانگی اطلاعات، با این درخواست موافقت یا آن را رد کند.
در خصوص نحوه ارائه درخواست، خواهان یا خوانده میتواند در صورت وجود شرایط خاص، لایحهای کتبی شامل دلایل موجه، نوع ارتباط مورد نظر (ویدئوکنفرانس یا تلفنی) و وضعیت امکانات فنی خود به دادگاه ارائه دهد، اما ارائه این لایحه بهمعنای الزام دادگاه به پذیرش درخواست نیست.
در مرحله تصمیمگیری، قاضی پس از بررسی اوضاع و احوال پرونده، مصلحت دادرسی و ضوابط قانونی، نظر خود را مبنی بر پذیرش یا رد درخواست اعلام میکند و نتیجه از طریق ابلاغ قانونی به طرفین اطلاع داده میشود.
در صورت موافقت با برگزاری جلسه آنلاین، احراز هویت و تأمین امنیت الزامی است و باید از طریق کارت ملی یا سامانههای رسمی قوه قضاییه انجام شود. همچنین ثبت صحیح صورتجلسه صوتی و تصویری و استفاده از سامانههای امن و مورد تأیید قوه قضاییه ضروری است.
در نهایت، حق اعتراض برای طرفین محفوظ است؛ به این معنا که اگر یکی از طرفین معتقد باشد برگزاری جلسه آنلاین حق دفاع او را محدود میکند یا به دلیل مشکلات فنی امکان رسیدگی عادلانه وجود ندارد، میتواند اعتراض کتبی خود را مطرح کند و قاضی موظف است موضوع را بررسی کرده و در صورت لزوم دستور برگزاری جلسه حضوری را صادر کند.
گاهی طرفین تمایل دارند جلسه رسیدگی بهدلیل مسافت، بیماری یا سایر دلایل بهصورت آنلاین یا تلفنی برگزار شود. نکات مهم:
-
مبانی قانونی: این درخواست باید بر اساس قانون آیین دادرسی مدنی یا کیفری و دستورالعملهای مربوط باشد. قاضی میتواند درخواست را بپذیرد یا رد کند و باید حق دفاع، احراز هویت و محرمانگی اطلاعات را در نظر بگیرد.
-
نحوه ارائه درخواست: خواهان یا خوانده باید لایحهای کتبی با ذکر علت، نوع ارتباط (ویدئوکنفرانس یا تلفن) و امکانات فنی لازم به دادگاه تقدیم کند.
-
تصمیم قاضی: قاضی پس از بررسی درخواست، موافقت یا مخالفت خود و زمان جلسه را بهصورت ابلاغ قانونی اعلام میکند.
-
احراز هویت و امنیت: احراز هویت با کارت ملی یا سامانههای رسمی الزامی است و صورتجلسه صوتی و تصویری باید بهدرستی ثبت شود. سامانههای استفاده شده باید سطح امنیتی مناسب و رمزگذاری داشته باشند.
-
حق اعتراض: اگر یکی از طرفین معتقد باشد که جلسه آنلاین حق دفاع او را سلب میکند یا مشکلات فنی دارد، میتواند اعتراض کتبی کند؛ قاضی مکلف است بررسی و در صورت لزوم جلسه حضوری را تعیین کند.
نحوه شرکت در دادگاه الکترونیک (ویژه طرفین پرونده)
-
دریافت پیامک ابلاغ: پس از مشخص شدن زمان و نحوه برگزاری دادگاه، پیامکی شامل مشخصات جلسه، تاریخ و لینک ورود برای شما ارسال میشود.
-
ورود به لینک: ظرف ۲۴ ساعت وارد لینک شده و با وارد کردن کد ملی و رمز ثنا، به سامانه جلسه منتقل شوید.
-
اعلام نحوه حضور: در سامانه گزینههای «حضور در محل»، «شرکت بهصورت ویدیوکنفرانس/مجازی» یا «عدم امکان حضور» نمایش داده میشود؛ گزینه مناسب را انتخاب کنید.
-
پرداخت و دریافت شناسه جلسه: اگر شرکت آنلاین را انتخاب کردید، هزینه شرکت را بهصورت الکترونیکی پرداخت کنید تا شناسه یا رمز ورود به جلسه برای شما فعال شود.
-
آمادگی فنی: پیش از جلسه، اتصال اینترنت پایدار، دوربین و میکروفون سالم و مرورگر کروم بهروز را فراهم کنید. سیستمعامل تلفن همراه باید اندروید ۷ به بالا و نسخه کروم بالاتر از ۶۰ باشد. توصیه میشود ۱۵–۳۰ دقیقه قبل از شروع جلسه وارد سامانه شوید.
-
رعایت آداب جلسه: در جلسه مجازی نیز باید احترام به قاضی و ترتیب صحبت را رعایت کنید. میکروفون را هنگام صحبت دیگران خاموش کنید و اسناد را فقط در زمان مقرر ارائه دهید.
-
ارسال مستندات: اسناد باید پیش از جلسه بهصورت فایلهای PDF یا تصویر در سامانه بارگذاری شود.
-
پس از جلسه: خلاصه صورتجلسه در سامانه ثنا ثبت میشود و رأی یا دستور بعدی بهصورت الکترونیکی ابلاغ میگردد.
نحوه شرکت در دادگاه علنی آنلاین (برای عموم)
-
اطلاع از برگزاری جلسات: دادگاههای علنی برخط بر اساس نوع پرونده و تشخیص قاضی برگزار میشوند. برنامه جلسات از طریق اطلاعیههای روابط عمومی دادگستری، درگاه الکترونیک قوه قضائیه (eadl.ir) یا سایت دادگستری استانها اطلاعرسانی میشود.
-
انتخاب جلسه و ورود به اتاق مجازی: وارد سایت eadl.ir شده، استان مورد نظر را انتخاب کرده و به اتاق مجازی دادگاه برخط هدایت شوید. دادگاههای علنی تهران از طریق نشانی dadgostari-th.eadl.ir و سامانه skyroom.online پخش میشوند. به دلیل استقبال زیاد، پخش از طریق آپارات نیز انجام میشود.
-
ثبتنام و رعایت قوانین: برای حضور، ممکن است نیاز به ثبتنام یا دریافت کد ورود باشد. در سامانه احتمالاً باید نام و مشخصات خود را وارد کنید و سپس منتظر پذیرش بمانید. در اتاق مجازی حق دخالت در روند رسیدگی ندارید و باید سکوت را رعایت کنید.
دستورالعمل شرکت در جلسه (حفظ محرمانگی و نکات حقوقی)
دستورالعمل «نحوه تحقیق و رسیدگی با استفاده از سامانههای ارتباط الکترونیک» که توسط قوه قضائیه تصویب شده، قواعد زیر را برای جلسات آنلاین تعیین میکند:
-
حفظ محرمانگی و آرامش: شرکت در جلسه باید به گونهای باشد که محرمانگی و آرامش جلسه حفظ شود. استفاده از کافینت یا محیطهای عمومی برای شرکت در جلسه ممنوع است.
-
نظارت قاضی بر ارتباط: قاضی پیش از شروع جلسه باید از امکان ارتباط و آزادی بیان شرکتکنندگان مطمئن شود. اگر ثابت شود اظهارات تحت اکراه یا تهدید بوده، تحقیق الکترونیکی دوباره انجام میشود.
-
مشکلات فنی: در صورت بروز قطع ارتباط طولانی، جلسه به نزدیکترین وقت ممکن موکول میشود.
-
غیبت یا خروج شرکتکننده: عدم حضور بدون عذر موجه باعث تجدید جلسه نمیشود و خروج عمدی مانع ادامه رسیدگی نیست.
-
اخلال در جلسه: اشخاصی که با رفتاری باعث اختلال در ارتباط شوند، پس از هشدار، ارتباطشان قطع میشود.
-
قطع دسترسی برای حفظ محرمانگی: قاضی میتواند برای جلوگیری از تبانی یا حفظ محرمانگی، دسترسی شنیداری برخی از شرکتکنندگان را قطع کند.
-
ممنوعیت ضبط و فیلمبرداری: عکاسی یا ضبط صوت از جلسه بدون اجازه قاضی ممنوع است و در صورت مشاهده، ارتباط فرد قطع و از جلسه اخراج میشود.
نکات فنی و امنیتی شرکت در دادگاه آنلاین
-
استفاده از تجهیزات شخصی: استفاده از کافینتها یا دستگاههای دیگران خطر بدافزار، ذخیره شدن رمزها و احتمال انتساب فعالیت مجرمانه به شما را به همراه دارد. این کار میتواند به نقض محرمانگی و مسئولیت کیفری یا مدنی منجر شود.
-
اتصال امن: هنگام شرکت در جلسه، از شبکههای ایمن (ترجیحاً اینترنت شخصی) و مرورگرهای بهروز استفاده کنید. مرورگر کروم برای اسکایروم توصیه شده است.
-
استفاده از هدست و محیط آرام: برای کاهش نویز از هدست استفاده کنید و در محیطی با نور و آرامش کافی قرار بگیرید.
-
حفظ حریم خصوصی: لینک و شناسه جلسه را در اختیار دیگران قرار ندهید و اسناد را فقط در سامانه رسمی بارگذاری کنید. هرگونه افشای اطلاعات میتواند تبعات حقوقی داشته باشد.
-
آمادگی برای مشکلات فنی: در صورت قطعی اینترنت یا مشکل فنی، فوراً به دبیر جلسه اطلاع دهید و درخواست تمدید یا تجدید جلسه کنید.
در چه مواردی امکام برگزاری جلسه آنلاین دادگاه وجود ندارد؟
با وجود توسعه دادرسی الکترونیک و راهاندازی دادگاه آنلاین در ایران، برگزاری جلسه دادگاه بهصورت آنلاین در همه پروندهها امکانپذیر نیست. در برخی دعاوی که جنبه محرمانه یا امنیتی دارند، مانند پروندههای مرتبط با امنیت کشور یا اطلاعات حساس، دادگاه آنلاین برگزار نمیشود؛ زیرا حفظ محرمانگی اطلاعات و جلوگیری از افشای دادهها در این پروندهها اولویت دارد. همچنین در بسیاری از دعاوی خانواده، بهویژه پروندههای مربوط به طلاقهای غیرتوافقی، حضانت فرزند یا سلب ولایت، دادگاه ترجیح میدهد جلسه بهصورت حضوری برگزار شود تا قاضی بتواند وضعیت روحی، رفتاری و شرایط طرفین را بهطور مستقیم ارزیابی کند.
در پروندههایی که شهادت شهود نقش اساسی در اثبات دعوا دارد یا نیاز به مواجهه حضوری میان طرفین و شهود وجود دارد، برگزاری دادگاه آنلاین معمولاً امکانپذیر نیست. دلیل این موضوع آن است که در فضای آنلاین احتمال تأثیرگذاری بر شاهد، تلقین یا عدم احراز کامل صحت اظهارات افزایش مییابد. همچنین در دعاویای که بررسی اصل اسناد فیزیکی، مدارک کاغذی یا ادلهای که هنوز دیجیتال نشدهاند ضروری است، قاضی ممکن است رسیدگی حضوری را لازم بداند و با برگزاری جلسه آنلاین موافقت نکند.
از سوی دیگر، اگر یکی از طرفین دعوا بهصورت مستدل اعلام کند که برگزاری دادگاه آنلاین حق دفاع او را محدود میکند یا به دلیل مشکلات فنی، جسمی یا شرایط خاص امکان دفاع مؤثر بصورت آنلاین را ندارد، دادگاه میتواند جلسه آنلاین را لغو و رسیدگی حضوری تعیین کند.
نبود زیرساخت فنی مناسب، اینترنت ناپایدار یا تجهیزات صوتی و تصویری نامناسب نیز از عواملی است که مانع برگزاری جلسه آنلاین دادگاه میشود، زیرا اختلال در ارتباط میتواند روند دادرسی را مختل کند.
علاوه بر این، در مواردی که احتمال نقض محرمانگی جلسه وجود داشته باشد، مانند حضور شرکتکننده از مکانهای عمومی نظیر کافینت یا وجود خطر ضبط غیرمجاز صدا و تصویر جلسه، برگزاری دادگاه آنلاین ممنوع یا متوقف میشود. در بسیاری از پروندههای کیفری سنگین، بهویژه جرایم خشن یا پروندههایی که نیاز به بازجویی دقیق و حضوری دارند، نیز دادگاه آنلاین معمولاً برگزار نمیشود یا صرفاً در مراحل محدود مورد استفاده قرار میگیرد. در نهایت، حتی اگر هیچیک از این محدودیتها وجود نداشته باشد، تشخیص نهایی با قاضی است و هر زمان که قاضی تشخیص دهد رسیدگی حضوری به مصلحت دادرسی است، امکان برگزاری جلسه آنلاین دادگاه منتفی خواهد بود.
به صورت خلاصه:
- پروندههای محرمانه و امنیتی
- برخی دعاوی خانواده
- پروندههایی که نیاز به شهادت شهود دارند
- پروندههای نیازمند بررسی اسناد فیزیکی
- عدم رضایت یا عدم امکان دفاع مؤثر یکی از طرفین
- نبود زیرساخت و امکانات فنی مناسب
- احتمال نقض محرمانگی جلسه
- برخی پروندههای کیفری سنگین
- تشخیص قاضی مبنی بر لزوم رسیدگی حضوری
طرح ملی پخش زندهٔ دادگاههای علنی برخط
از پاییز سال ۱۴۰۴ (آذر ۱۴۰۴)، معاونت منابع انسانی و امور فرهنگی قوهٔ قضاییه طرحی سراسری برای پخش زندهٔ دادگاههای علنی برخط را آغاز کرده است. این برنامه در راستای نهادینهسازی شفافیت، تقویت اعتماد اجتماعی و افزایش سواد حقوقی شهروندان اجرا میشود و جلسات علنی دادگاههای حقوقی و کیفری را در ساعات مشخص روز به صورت اینترنتی پخش میکند. اطلاعیهٔ رسمی قوهٔ قضاییه میگوید شهروندان، دانشجویان و پژوهشگران میتوانند با مراجعه به سامانهٔ برخط ویژهٔ دادگاههای علنی و بدون نیاز به ثبت نام، به عنوان مهمان وارد جلسهٔ مجازی شوند و روند دادرسی را به طور مستقیم مشاهده کنند.
در این طرح، پایگاه اطلاعرسانی معاونت منابع انسانی به نشانی qazahrm.eadl.ir تقویم و برنامهٔ جلسات آینده را منتشر میکند تا علاقهمندان بتوانند دادگاه مورد نظر خود را انتخاب کنند. خبرگزاری مشرق نیز با استناد به همین اطلاعیه تأکید میکند که جلسات دادگاههای علنی برخط با موضوعات مختلف به صورت روزانه پخش میشود و تمام اقشار جامعه میتوانند از طریق سامانهٔ برخط، به عنوان مهمان وارد اتاق جلسه شوند.
افزودن این امکان نشان میدهد که قوهٔ قضاییه به دنبال گسترش دسترسی عمومی و فرهنگسازی در زمینهٔ حقوق شهروندی است. بنابراین هنگام پیگیری دادگاههای علنی، علاوه بر سامانههای eadl.ir و skyroom.online، پایگاه qazahrm.eadl.ir را نیز برای اطلاع از برنامهها و ورود به جلسات مد نظر قرار دهید.
جمعبندی
دادگاه آنلاین بهعنوان یکی از مهمترین دستاوردهای هوشمندسازی دستگاه قضایی، نقش مؤثری در تسهیل دسترسی به عدالت، کاهش هزینهها و افزایش شفافیت دادرسی در ایران ایفا میکند. راهاندازی دادگاههای الکترونیک و دادگاههای علنی برخط این امکان را فراهم کرده است که هم طرفین پرونده و وکلای آنها و هم در مواردی عموم مردم، بدون نیاز به حضور فیزیکی در دادگاه، در جریان رسیدگی قضایی قرار گیرند. با این حال، برگزاری جلسه آنلاین تابع ضوابط قانونی، شرایط فنی، ملاحظات امنیتی و تشخیص قاضی است و در همه پروندهها امکانپذیر نیست. آشنایی با انواع دادگاه آنلاین، مراحل شرکت در آن، حقوق و تکالیف طرفین، محدودیتها و دستورالعملهای اجرایی، به شهروندان کمک میکند تا از این بستر نوین بهصورت آگاهانه و صحیح استفاده کنند. در نهایت، اجرای طرح ملی پخش زنده دادگاههای علنی برخط نشاندهنده حرکت قوه قضاییه بهسوی شفافیت بیشتر، ارتقای سواد حقوقی جامعه و تقویت اعتماد عمومی به فرآیند دادرسی است.
سوالات متداول درباره دادگاه آنلاین
دادگاه آنلاین چیست؟
دادگاه آنلاین جلسه رسیدگی قضایی است که از طریق سامانههای الکترونیکی و بهصورت اینترنتی برگزار میشود.
تفاوت دادگاه آنلاین با دادگاه حضوری چیست؟
در دادگاه آنلاین نیازی به حضور فیزیکی نیست و رسیدگی از طریق ویدئوکنفرانس انجام میشود.
آیا برای شرکت در دادگاه آنلاین ثبتنام لازم است؟
بله، برای طرفین پرونده داشتن حساب فعال در سامانه ثنا الزامی است.
آیا همه پروندهها بهصورت دادگاه آنلاین برگزار میشوند؟
خیر، برخی پروندههای محرمانه، خانوادگی یا کیفری سنگین فقط حضوری رسیدگی میشوند.
اگر یکی از طرفین مخالف دادگاه آنلاین باشد چه میشود؟
قاضی میتواند با توجه به دلایل ارائهشده، جلسه حضوری تعیین کند.
برای شرکت در دادگاه آنلاین چه امکاناتی لازم است؟
اینترنت پایدار، دوربین و میکروفون سالم و مرورگر بهروز (ترجیحاً کروم) کافی است.
آیا ضبط جلسه دادگاه آنلاین مجاز است؟
خیر، ضبط صدا یا تصویر جلسه بدون اجازه قاضی ممنوع است.
چگونه میتوان دادگاههای علنی برخط را مشاهده کرد؟
از طریق سامانههایی مانند eadl.ir یا qazahrm.eadl.ir میتوان جلسات علنی را بهصورت زنده دید.
در صورت بروز مشکل فنی در جلسه چه باید کرد؟
باید فوراً موضوع را به مسئول جلسه اطلاع داد تا تصمیم لازم گرفته شود.
آیا امکان شرکت در دادگاه آنلاین از خارج کشور وجود دارد؟
بله، در صورت موافقت قاضی و فراهم بودن شرایط فنی این امکان وجود دارد.
