قصور پزشکی چیست؟
قصور پزشکی بهطور کلی به معنای انجام ندادن وظیفه حرفهای، انجام نادرست آن یا بیاحتیاطی پزشک است که منجر به آسیب جسمی، روحی یا فوت بیمار میشود.
از منظر حقوقی، قصور پزشکی میتواند شامل موارد زیر باشد:
- بیاحتیاطی
- بیمبالاتی
- عدم مهارت
- عدم رعایت نظامات دولتی و علمی پزشکی
نکته مهم این است که هر نتیجه نامطلوب درمانی، قصور پزشکی محسوب نمیشود؛ بلکه باید رابطه مستقیم میان عمل پزشک و ضرر واردشده اثبات گردد.
مهمترین راههای اثبات قصور پزشکی
اثبات اینکه یک پزشک در کار خود دچار قصور یا تقصیر شده کار سادهای نیست، زیرا مسائل پزشکی فنی و تخصصی هستند و اغلب بیماران از جزئیات استانداردهای درمان اطلاعی ندارند. از این رو، راههای قانونی اثبات قصور پزشکی عمدتاً متکی بر نظر کارشناسان و اسناد پزشکی است. مهمترین طرق اثبات عبارتاند از:
نظریه کارشناسی پزشکی قانونی یا نظام پزشکی
همانطور که اشاره شد، کارشناسان پزشکی قانونی مرجع اصلی تشخیص قصور پزشک هستند. در هر پرونده شکایت پزشکی، قاضی یا بازپرس با ارجاع موضوع به متخصصین مربوطه، از آنان میخواهد که بررسی کنند آیا اقدامات پزشک مطابق موازین فنی بوده یا کوتاهی رخ داده است. کارشناسان با مطالعه پرونده بیمار، صحبت با طرفین و در نظر گرفتن دانش روز، نظر خود را کتباً اعلام میکنند. این نظر معمولاً درصد تقصیر پزشک را نیز تعیین میکند (مثلاً پزشک ۷۰٪ مقصر و ۳۰٪ عوامل دیگر دخیل بودهاند). نظر کمیسیون پزشکی، مهمترین دلیل اثباتی در محکمه به شمار میرود. البته طرفین میتوانند نسبت به نظریه کارشناسی اعتراض کنند که در این صورت کمیسیونهای بالاتر (مثلاً کمیسیون ۳ نفره، ۵ نفره یا ۷ نفره پزشکی قانونی) تشکیل میشود تا به اعتراض رسیدگی شود. همچنین گاهی نظام پزشکی جداگانه کارشناسی میدهد که آن هم میتواند ضمیمه پرونده شود. در نهایت، قاضی معمولا زمانی رأی به محکومیت پزشک میدهد که حداقل یک نظریه کارشناسی مستدل به وجود تقصیر تصریح کرده باشد.
اسناد و مدارک پزشکی
مدارکی نظیر پرونده بالینی بیمار، گزارش جراحی، نتایج آزمایشگاهی، تصاویر رادیولوژی قبل و بعد از درمان و مانند آن، ابزارهای مهمی هستند که کارشناسان و دادگاه را در فهم موضوع یاری میکنند. این اسناد اگر نشاندهنده یک خطا یا تأخیر غیرموجه باشند، میتوانند دلیلی بر قصور محسوب شوند. برای مثال، در پروندهای مشاهده یک عکس رادیولوژی که پس از عمل جراحی یک گاز استریل جامانده در بدن بیمار را نشان دهد، سندی گویا بر قصور جراح خواهد بود. یا نوتهای پرستاری که کاهش هوشیاری بیمار را ثبت کردهاند ولی پزشک کشیک اقدامی نکرده، میتواند مدرکی در تأیید کوتاهی پزشک باشد. بنابراین بررسی دقیق مدارک پزشکی توسط کارشناسان، حقایق را آشکار میکند.
گواهی و شهادت شهود
هرچند امور فنی پزشکی را باید متخصصین اظهار نظر کنند، اما شهادت افرادی که در صحنه حاضر بودهاند نیز در تکمیل تحقیقات موثر است. پرستاران، تکنسینها، جراحان همکار در اتاق عمل یا حتی سایر بیماران و همراهان، اگر چیزی دیده یا شنیده باشند که دال بر تقصیر پزشک باشد، میتوانند آن را نزد مقام قضایی بیان کنند. برای مثال، شهادت یک پرستار که پزشک را قبل از عمل از وضعیت خاص بیمار مطلع کرده اما پزشک توجه نکرده، یا اظهارات بیماری که میگوید پزشک به گلایههای او پس از عمل بیاعتنا بوده، میتواند به همراه سایر دلایل به اثبات کمک کند. البته ارزش اثباتی شهادت در این حوزه بسته به شرایط، توسط قاضی ارزیابی میشود و معمولاً نقش کمکی در کنار نظر کارشناسی دارد.
سوابق و الگوهای رفتاری پزشک
اگر پزشکی قبلاً نیز موارد مشابهی از شکایت یا قصور در پرونده خود داشته باشد، این امر میتواند در رسیدگی جدید مدنظر قرار گیرد. هرچند سابقه بد گذشته، به تنهایی دلیل محکومیت جدید نیست، اما میتواند قرینهای باشد بر اینکه پزشک مورد نظر احتیاط لازم را رعایت نمیکند. برای دسترسی به این اطلاعات، شاکی میتواند در شکایت خود به موارد قبلی اشاره کند یا از نظام پزشکی استعلام سابقه انتظامی پزشک را بخواهد. گاهی رسانهای شدن یا وجود گزارشهای قبلی درباره یک پزشک متخلف، در اقناع وجدان قاضی تأثیر غیرمستقیم دارد.
اصول حقوقی حاکم (امارات قانونی)
جالب است بدانید که در حقوق ایران پس از تصویب قانون مجازات اسلامی ۱۳۹۲، بار اثبات تقصیر پزشک تا حدی جابهجا شده است. به این معنا که اگر ضرری به بیمار وارد شود، اصل بر تقصیر پزشک گذاشته شده مگر اینکه پزشک خلاف آن را ثابت کند. قانونگذار با این کار خواسته حمایت بیشتری از بیماران کند؛ یعنی در دعاوی پزشکی، این پزشک است که باید نشان دهد همه اقداماتش درست بوده و هیچ قصوری نکرده است. البته این یک اصل کلی است و همچنان شاکی باید حداقلی از دلیل (مثل گزارش و نظریه کارشناسی) ارائه کند تا پرونده به مرحله دفاع پزشک برسد. ولی در عمل این قاعده باعث میشود اگر دلایل طرفین در ترازوی قاضی برابر بود، به ضرر پزشک تعبیر شود. بنابراین آگاهی از این نکته برای شاکیان و وکلای ایشان مهم است که نیازی نیست وقوع تقصیر را صد در صد ثابت کنند؛ همین که وجود خسارت غیرعادی در جریان درمان اثبات شود، فرض بر قصور پزشک است و پزشک باید برای رفع مسئولیت، دلیل اقناعکننده بیاورد که تمام استانداردها را رعایت کرده است.
در جمعبندی این بخش باید گفت اثبات قصور پزشکی یک کار تخصصی و حقوقی است که معمولاً بدون کمک کارشناسان خبره و وکلای آشنا به دعاوی پزشکی ممکن است از عهده بیمار خارج باشد. به همین دلیل، بسیاری از بیماران در این پروندهها از کارشناسان پزشکی قانونی و وکلای متخصص بهره میگیرند تا بتوانند ادعای خود را به درستی طرح و ثابت کنند. در بخش بعد، به نقش کلیدی کارشناسان پزشکی قانونی بیشتر میپردازیم.
نقش کارشناسان پزشکی قانونی در پروندههای قصور پزشکی
کارشناسان پزشکی قانونی و سایر کارشناسان رسمی حوزه بهداشت و درمان، نقش محوری و تعیینکنندهای در رسیدگی به پروندههای قصور پزشکی دارند. در عمل، هیچ پروندهای با موضوع خطای پزشکی بدون نظر کارشناسی قابل رسیدگی و صدور رأی نیست. به همین دلیل، میتوان گفت کارشناسان پزشکی قانونی ستون فقرات دادرسی در اینگونه دعاوی محسوب میشوند.
هرگاه شکایتی علیه پزشک یا کادر درمان مطرح شود، دادسرا و دادگاه برای تشخیص وجود یا عدم وجود قصور ناگزیر به اخذ نظر تخصصی از کارشناسان پزشکی قانونی یا کارشناسان رسمی پزشکی هستند.
کارشناس پزشکی قانونی کیست و چگونه انتخاب میشود؟
کارشناسان پزشکی قانونی معمولاً پزشکانی باتجربه، متخصص و آشنا به استانداردهای علمی روز هستند که:
-
دارای تخصص مرتبط با موضوع شکایت (مثلاً جراحی، زنان، بیهوشی و…) میباشند
-
بهصورت رسمی از سوی سازمان پزشکی قانونی یا در مواردی سازمان نظام پزشکی مأمور بررسی پرونده میشوند
انتخاب این کارشناسان بر اساس موضوع پرونده انجام میشود تا بررسیها از نظر علمی و فنی دقیق و قابل استناد باشد.
وظایف کارشناسان پزشکی قانونی در پروندههای قصور پزشکی
کارشناسان پزشکی قانونی موظفاند پرونده را بهصورت همهجانبه و تخصصی بررسی کنند. این بررسی معمولاً شامل موارد زیر است:
-
مطالعه کامل پرونده و سوابق پزشکی بیمار
-
بررسی آزمایشها، تصویربرداریها و گزارشهای درمانی
-
در صورت لزوم، گفتوگو با بیمار، اولیای دم یا پزشک معالج
-
بازدید از محل درمان یا بررسی تجهیزات پزشکی (در موارد خاص)
-
تطبیق اقدامات پزشک با استانداردهای علمی و پروتکلهای درمانی
پس از انجام این مراحل، کارشناس نظر خود را در قالب گزارش مکتوب کارشناسی ارائه میدهد.
محتوای نظریه کارشناسی پزشکی قانونی
گزارش کارشناسی معمولاً شامل بخشهای مهم و کلیدی زیر است:
- شرح وضعیت بیمار و اقدامات درمانی: در این بخش، روند درمان، نوع اقدامات پزشکی و وضعیت بیمار قبل و بعد از درمان توضیح داده میشود.
- بیان استانداردهای علمی مورد انتظار: کارشناس توضیح میدهد که مطابق علم پزشکی، در چنین شرایطی چه اقداماتی باید انجام میشده است.
- بررسی انطباق عملکرد پزشک با استانداردها: در این مرحله مشخص میشود که آیا پزشک مطابق اصول علمی عمل کرده یا دچار قصور، بیاحتیاطی یا بیمبالاتی شده است.
- تعیین میزان و درصد تقصیر پزشک: در صورت احراز قصور، کارشناس درصد تأثیر خطای پزشک در بروز آسیب یا فوت را مشخص میکند.
- بررسی رابطه علیّت: یکی از مهمترین بخشها، پاسخ به این پرسش است که آیا بین اقدام پزشک و آسیب وارده رابطه مستقیم و علی وجود دارد یا خیر.
اهمیت نظریه کارشناس در رأی دادگاه
قاضی و بازپرس، برخلاف کارشناسان، تخصص پزشکی ندارند. به همین دلیل طبق قانون آیین دادرسی کیفری و مدنی، دادگاه موظف است برای مسائل فنی و تخصصی به نظر کارشناس رجوع کند.
اگر نظریه کارشناسی:
- صریح
- مستدل
- مستند به اصول علمی
باشد، میتواند مبنای اصلی صدور رأی دادگاه قرار گیرد. در پروندههای قصور پزشکی، عملاً بدون نظریه کارشناسی، امکان صدور حکم وجود ندارد.
کمیسیون پزشکی برای قصور پزشکی چیست؟
کمیسیون پزشکی برای قصور پزشکی، مرجع تخصصی بررسی و تشخیص خطاهای احتمالی پزشکان و کادر درمان در فرآیند درمان است که معمولاً تحت نظارت پزشکی قانونی یا در برخی موارد سازمان نظام پزشکی تشکیل میشود. این کمیسیونها با حضور چند پزشک متخصص همرشته با موضوع شکایت، وظیفه دارند اقدامات انجامشده را با استانداردهای علمی و پروتکلهای درمانی مقایسه کرده و درباره وجود یا عدم وجود قصور پزشکی اظهارنظر کنند.
پروندههای قصور پزشکی معمولاً ابتدا به کمیسیون بدوی ارجاع میشوند و در صورت اعتراض هر یک از طرفین، امکان بررسی مجدد در کمیسیونهای بالاتر (۳ نفره، ۵ نفره یا ۷ نفره) وجود دارد. نظر این کمیسیونها بهصورت مکتوب و مستدل ارائه میشود و در عمل، مهمترین و اثرگذارترین دلیل برای تصمیمگیری قاضی در دعاوی قصور پزشکی محسوب میشود.
کمیسیون پزشکی علاوه بر تشخیص تقصیر یا برائت پزشک، وظیفه تعیین میزان تقصیر، بررسی رابطه علیّت و اعلام درصد تأثیر قصور در بروز آسیب یا فوت بیمار را نیز بر عهده دارد. به همین دلیل، بدون ارجاع پرونده به کمیسیون پزشکی، رسیدگی قضایی به شکایات قصور پزشکی عملاً امکانپذیر نیست.
تفاوت کمیسیون پزشکی با کارشناس پزشکی قانونی در اثبات قصور پزشکی
کارشناس پزشکی قانونی و کمیسیون پزشکی هر دو مرجع تخصصی رسیدگی به پروندههای قصور پزشکی هستند، اما تفاوت اصلی آنها در ساختار و میزان اعتبار نظر است. کارشناس پزشکی قانونی معمولاً یک پزشک متخصص است که بهصورت فردی پرونده را بررسی کرده و نظر کارشناسی اولیه ارائه میدهد، در حالی که کمیسیون پزشکی از چند پزشک متخصص همرشته تشکیل میشود و تصمیمگیری در آن بهصورت جمعی انجام میگیرد. به همین دلیل، نظر کمیسیون پزشکی ـ بهویژه در کمیسیونهای چندنفره و عالی ـ اعتبار و وزن بیشتری نزد دادگاه دارد و غالباً مبنای نهایی صدور رأی قرار میگیرد، در حالی که نظر کارشناس بیشتر نقش بررسی مقدماتی و فنی را در روند رسیدگی ایفا میکند.
جمعبندی
قصور پزشکی زمانی محقق میشود که پزشک با بیاحتیاطی، بیمبالاتی، عدم مهارت یا نقض مقررات علمی، موجب ورود آسیب به بیمار شود و میان این رفتار و خسارت واردشده رابطه مستقیم وجود داشته باشد. اثبات این موضوع فرآیندی تخصصی است و بیش از هر چیز به نظریه کارشناسی پزشکی قانونی، اسناد پزشکی و بررسیهای فنی متکی است.
در این میان، کارشناسان پزشکی قانونی نقش محوری در تشخیص تقصیر پزشک و تعیین میزان دیه و خسارت دارند و نظر آنان در اغلب موارد مبنای رأی دادگاه قرار میگیرد. به همین دلیل، دعاوی قصور پزشکی بدون بررسی دقیق کارشناسی و پیگیری حقوقی اصولی، معمولاً به نتیجه نخواهد رسید.
سؤالات متداول درباره قصور پزشکی
قصور پزشکی یعنی چه؟
قصور پزشکی به انجام ندادن وظیفه حرفهای، انجام نادرست آن یا بیاحتیاطی پزشک گفته میشود که باعث آسیب، تشدید بیماری یا فوت بیمار شود.
آیا قصور پزشکی زندان دارد؟
در صورت احراز قصور و وجود جنبه کیفری، ممکن است پزشک به حبس تعزیری، پرداخت دیه یا هر دو محکوم شود؛ اما در بسیاری از موارد مجازات اصلی دیه است.
برای قصور پزشکی کجا باید شکایت کرد؟
شکایت قصور پزشکی معمولاً از طریق دادسرای جرایم پزشکی یا سازمان نظام پزشکی آغاز میشود و سپس در دادگاه رسیدگی میگردد.
قصور پزشکی را چطور میشود اثبات کرد؟
اثبات قصور پزشکی با نظریه پزشکی قانونی یا کمیسیون پزشکی، بررسی مدارک پزشکی و در مواردی شهادت شهود انجام میشود.
